Sanskrit Text in Telugu , Kannada, Gujarati, Devanagari, English

|| om tat sat||

Sundarakanda
Sarga 21

Sita, the teacher

The subject of Sarga 21 is Sita's response to the arrogant Ravana, where in we see Sita in her true form.

Valmiki starts the Sarga saying that Sita started her reply, after placing a blade of grass between Ravana and herself virtually indicating that he is not fit enough for a conversation on equal footing. But then the natural spirit of a true mother's nature shines through. Quickly she realizes the absence of seers , seer like advisers, seer like advice and the inability of Ravana to listen to such counsel. She already knows that this Ravana with his dastardly act is fit for being killed and the only way out for him is to seek protection of Rama himself. Also realizing that the arrogance of Ravana does not permit him to seek such protection she tells him to seek friendship of Rama by returning her, for she knows Rama also forgives people who seek his friendship. In truly mother' spirit she also warns him that if he does not do the right thing , he cannot escape the arrows of Rama

Now we go through the Slokas with meanings and the philosophical underpinnings.

||Sloka 21.01||

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સીતા રૌદ્રસ્ય રક્ષસઃ|
અર્તા દીનસ્વરા દીનં પ્રત્યુવાચ શનૈર્વચઃ ||21.01||

સ|| તસ્ય રૌદ્રસ્ય રક્ષસઃ વચનં શૃત્વા આર્તા દીનં દીનસ્વરા સીતા શનૈઃ પ્રત્યુવાચ||

||Sloka meanings||

તસ્ય રૌદ્રસ્ય રક્ષસઃ વચનં શૃત્વા -
hearing those words of that fierce Rakshasa
આર્તા દીનં દીનસ્વરા સીતા - distressed and pitiable Sita in a sorrowful tone
શનૈઃ પ્રત્યુવાચ - replied slowly

||Sloka summary||

"Hearing those words of that fierce Rakshasa, distressed and pitiable Sita replied slowly in a sorrowful tone." ||21.01||

||Sloka 21.02||

દુઃખાર્તા રુદતી સીતા વેપમાના તપસ્વિની|
ચિન્તયન્તી વરારોહા પતિં એવ પતિવ્રતઃ||21.02||
તૃણમન્તરઃ કૃત્વા પ્રત્યુવાચ શુચિસ્મિતા|

સ|| સીતા વેપમાના તપશ્વિની પતિવ્રતઃ પતિં એવ ચિન્તયન્તી દુઃખાર્તા રુદતી સુચિસ્મિતા સીતા વેપમાના તૃણં અન્તરઃ કૃત્વા પ્રત્યુવાચ||

Tilak Tika says - તૃણમન્તરઃ કૃત્વા પરપુરુષસ્ય સાક્ષાત્ સંભાષણાનર્હત્વાત્ ભૂમ્યાં કિંચિદન્તર્થાય તસ્ય મુખે પ્રત્યુત્તરદાનમ્| કથં અસ્ય દુરાત્મનો રજઃ તમોભિભૂતસ્ય મયિ દુરાશેતિ સુચિસ્મિતા|પ્રત્યુવાચેઽતિ પુનરભિદાનં પ્રકાર વિંશપકથનાર્થમ્ | એતેન તૃણીકૃતપ્રાણતયા તૃણતુલ્યતયા રાવણસ્ય ગ્રહણાચ્ચ નિભય પ્રત્યુત્તરદાનમિતિ બોધ્યમ્| તદેવ આહ નિવર્તયેતિ|

||Sloka meanings||

તપશ્વિની દુઃખાર્તા સુચિસ્મિતા -
ascetic afflicted by grief, yet with a gentle smile
પતિવ્રતઃ પતિં એવ ચિન્તયન્તી -
a chaste woman ever thinking of her husband only
રુદતી વેપમાના સીતા - crying and trembling ascetic Sita
તૃણં અન્તરઃ કૃત્વા પ્રત્યુવાચ -
replied putting a blade of grass between them

||Sloka summary||

Trembling ascetic Sita , a chaste woman ever thinking of her husband only, crying , afflicted by grief, yet with a gentle smile replied him, putting a blade of grass between them. ||21.02||

Valmiki says that Sita started her reply, after placing a blade of grass between Ravana and herself.

"તૃણમંતરઃ કૃત્વા"

'તૃણ' means a blade of grass.

Sita places a blade of grass between herself and Ravana. Then starts her reply. At the first level it is simply following a custom. A virtuous woman does not respond to an outside person directly. There would always be a separation shielding her from the other. The blade of grass is that symbolic separation.
That is also the normal interpretation.

But there are more echoes. Placing that blade of grass is an indication to Ravana, that Ravana is nothing more than a blade of grass for her. It is also a hinting that Ravana does not have a right to talk to her.

Ramayana Tilaka says. "રાવણસ્ય સાક્ષાત્ સંભાષણાર્હત્વાત્ તૃણવ્યવધાન કરણમ્"
That placing of that 'તૃણ' is meant to say that Ravana is unfit to talk to her.

There is another link to the blade of grass. That is that blade of grass which Rama used against a crow. Rama invoked Brahmastra into the blade of grass which set it on a course to chasing that crow. Chased by that blade of grass, the crow travels all over the three worlds. Unable to find a savior comes back to Rama. The Crow falls at Rama's feet and saves itself. Sita is hinting that Ravana's fate will be similar unless he asks for Rama's protection. In fact this thought comes through in her reply later.

After she placed a blade of grass, the reply went forth from Sita, who was described as "શુચિસ્મિતા". શુચિસ્મિતા means one with a bright smile.

Amidst all that sorrow દુઃખાર્તા રુદતી સીતા , Sita immersed in sorrow and crying,
when she started her reply she was "શુચિસ્મિતા".

Why "શુચિસ્મિતા"? what was that bright smile meant to be?

Ramayana Tilaka explains Sita's thinking as follows."કથમસ્ય દુરાત્મનો રજસ્તમોભિ ભૂતસ્ય મયિ દુરાશેતિ", શુચિસ્મિતા| "How can this 'absolute rogue' full of Rajo Tamo Gunas can even aspire for me?" That bright smile was like laughing at Ravana's foolishness or audacity.

We see Sita in different forms through this Sarga.
The main form of Sita that will linger is that of a teaching mother. A son may do many wrongs, the affection of a mother restrains her anger. Almost on a similar token Sita was not angry in her reply. When the child asks for a thing that is not possible or a food that is not good for him, a mother has a smile for that foolish baby wishes. So it is with Sita's smile, in her reply.

The underlying feeling associated with that smile is purity. It is neither anger nor dirty thoughts. That comes out in her first sentence.

||Sloka 21.03||

નિવર્તય મનો મત્તઃ સ્વજને ક્રિયતાં મનઃ||21.03||
નમાં પ્રાર્થયિતું યુક્તં સુસિદ્ધમિવ પાપકૃત્|

સ|| મત્તઃ મનો નિવર્તય | સ્વજને મનઃ ક્રિયતાં | માં પ્રાર્થયિતું ન યુક્તં પાપકૃત્ સુસિદ્ધમ્ ઇવ||

||Sloka meanings||

મત્તઃ મનો નિવર્તય - turn away your mind from me
સ્વજને મનઃ ક્રિયતાં - fix mind in your own people
પાપકૃત્ સુસિદ્ધમ્ ઇવ - . like the sinner hoping for blessings
માં પ્રાર્થયિતું ન યુક્તં - desiring me is not proper for you

||Sloka summary||

"Turn away your mind from me. You fix it in your own people. Like the sinner hoping for blessings, desiring me is not proper for you." ||21.03||

She says,"નિવર્તયમનો મત્તઃ સ્વજને ક્રિયતાં મનઃ"|
Divert your mind from me. Focus your mind on your people

સાધુધર્મં અવેક્ષસ્વ સાધુ સાધુ વ્રતં ચર|
"Ravana follow the path of virtue. Follow the path of virtuous ones"

This is a ઉપદેશ , or advise, counsel given by Sita. This is also a universal counsel for all men with a roving eye. This also is the advice for the Jivas who look at Self as part of the body complex. The Self that should seek Paramatma , cannot be made a part that which creates bondage. Sita belongs to Bhagavan Rama Ravana's effort is to make Sita as his. Sita's counsel is that it is not possible .

Root cause of all such thoughts is the mind. The mind with its flights creates bondage. The ones with mind under control are on the path of Self-realization. For them all actions are for Bhagavan and all actions are ordained by Bhagavan And those actions do not create bondage .In that spirit Sita tells Ravana "નિવર્તય મનો બુદ્ધિ" .

||Sloka 21.04||

અકાર્યં ન મયા કાર્યં એકપત્ન્યા વિગર્હિતમ્||21.04||
કુલં સંપ્રાપ્તયા પુણ્યં કુલે મહતિ જાતયા|

સ|| મહતિ કુલે જાતયા કુલં સંપ્રાપ્તયા એકપત્ન્યા મયા વિગર્હિતં અકાર્યં ન કાર્યં ||

Rama Tika says - મહતિ કુલે જાતાયા અત એવ પુણ્યં કુલં સંપ્રાપ્તયા વિવાહિત વિધિના, સંગતયા એકપત્ન્યા પતિવ્રતયેત્યર્થઃ , મયા વિગર્હિતમ્ પતિવિરોધ્લ કર્તુકત્વેન નિન્દિતં કાર્યં કુત્સિત સ્ત્રીભિઃ કર્તવ્યં પૂજનં , મયા અકાર્યં ન કારયિતવ્યં|

||Sloka meanings||.

મહતિ કુલે જાતયા -
born in a great lineage
કુલં સંપ્રાપ્તયા -
having gained a great lineage
એકપત્ન્યા મયા -
by me who is devoted to single husband
વિગર્હિતં અકાર્યં ન કાર્યં -
the contemptible forbidden action (proposed by you) will not be done.

||Sloka summary||

'Born in a great lineage, having gained a great lineage, devoted to single husband , the contemptible forbidden action (proposed by you) will not be done.

||Sloka 21.05||

એવમુક્ત્વા તુ વૈદેહી રાવણં તં યશસ્વિની||21.05||
રાક્ષસં પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા ભૂયો વચનમબ્રવીત્|

સ|| યશસ્વિની વૈદેહી તં રાવણં એવં ઉક્ત્વા રાક્ષસં પૃષ્ટતઃ કૃત્વા ભૂયઃ વચનમ્ અબ્રવીત્||

||Sloka meanings||

યશસ્વિની વૈદેહી - glorious Vaidehi
તં રાવણં એવં ઉક્ત્વા - having said this to that Ravana
રાક્ષસં પૃષ્ટતઃ કૃત્વા - turned her back to him
ભૂયઃ વચનમ્ અબ્રવીત્ - spoke these words again

||Sloka summary||

"યશસ્વિની અગુ વૈદેહિ આ રાવણુનિ ઈ વિધમુગા ચેપ્પિ તિરુગુમુખમુતો મરલ ઇટ્લુ પલિકેનુ." ||21.05||

Glorious Vaidehi having said this to that Ravana turned her back and spoke these words again ||21.05||

||Sloka 21.06||

નાહ મૌપયિકી ભાર્યા પરભાર્યા સતી તવ||21.06||
સાધુ ધર્મમવેક્ષસ્વ સાધુ સાધુ વ્રતં ચર|

સ|| પરભાર્યા સતી અહં ઔપયિકી ભાર્યા ન |તવ ધર્મં સાધુ અવેક્ષસ્વ|સાધુવ્રતં સાધુ ચર||

||Sloka meanings||

પરભાર્યા સતી - as a chaste married woman
અહં ઔપયિકી ભાર્યા ન - I am a wife of an accomplished man not otherwise તવ ધર્મં સાધુ અવેક્ષસ્વ - you may examine the righteous conduct
સાધુવ્રતં સાધુ ચર - with honesty follow honest action.

||Sloka summary||

'As a chaste married woman, I am a wife of an accomplished man not otherwise. You may examine the righteous conduct. With honesty follow honest action. ||21.06||

||Sloka 21.07||

યથા તવ તથાઽન્યેષાં દારા રક્ષ્યા નિશાચર||21.07||
આત્માનમુપમાં કૃત્વા સ્વેષુદારેષુ રમ્યતાં|

સ|| નિશાચર યથા તવ દારાઃ રક્ષ્યાઃ તથા અન્યેષાં | આત્માનં ઉપમા કૃત્વા સ્વેષુ દારેષુ રમ્યતામ્||

Tilaka Tika elaborates a little more here. - હે નિશાચર તવ દારાઃ યથા રક્ષ્યાઃ તથા અન્યેષામપિ રક્ષ્યાઃ અતઃ અત્માનમ્ ઉપમા ઉપમાનં કૃત્વા
સ્વેષુ દારેષ્યેવ રમ્યતાં અન્યદારાનિરોધે મનો ન કુર્વિત્યર્થઃ|

||Sloka meanings||

નિશાચર - Oh Night being
યથા તવ દારાઃ રક્ષ્યાઃ - like your wives are protected
તથા અન્યેષાં - similarly other's wives (too are to be protected)
આત્માનં ઉપમા કૃત્વા - making yourself an example
સ્વેષુ દારેષુ રમ્યતામ્ - enjoy with your own wives

||Sloka summary||

"Oh Night being, like your wives are protected, similarly other's wives (too are to be protected). Making yourself an example enjoy with your own wives." ||21.07||

In the same strain of counseling, Sita tells one more thing. When one desire another's wife, one ought to look at his own family. Just like one would protect one's own wife, other's wives too require a similar protection. This also a counseling gem from Sita

||Sloka 21.08||

અતુષ્ટં સ્વેષુ દારેષુ ચપલં ચલિતેન્દ્રિયઃ||21.08||
નયન્તિ નિકૃતિ પ્રજ્ઞં પરદારાઃ પરાભવમ્|

સ|| સ્વેષુ દારેષુ અતુષ્ટં ચપલં ચલિતેન્દ્રિયં નિકૃતિપ્રજ્ઞં પરદારાઃ પરાભવં નયન્તિ ||

||Sloka meanings||

સ્વેષુ દારેષુ અતુષ્ટં -
one who is unsatisfied with his own wives
ચપલં ચલિતેન્દ્રિયં -
one with unsteady mind with no control on his senses
પરદારાઃ - other wives
નિકૃતિપ્રજ્ઞં પરાભવં નયન્તિ -
evil minded one will be insulted

||Sloka summary||

"Evil minded one, one with unsteady mind with no control on his senses, one who is unsatisfied with his own wives, will be insulted by other wives." ||21.08||

Saying "પરદારાઃ પરાભવં" , Sita warns that one who desires another woman, would also be insulted by that woman. This also a counsel from Sita..

||Sloka 21.09||

ઇહા સન્તો ન વા સન્તિ સતો વા નાનુવર્તસે||21.09||
તથા હિ વિપરીતા બુદ્ધિ રાચારવર્જિતા|

સ||ઇહ સંતઃ ન વા સંતિ |સતઃ અનુવર્તસે ન| તથા હિ આચારવર્જિતા તે બુદ્ધિઃ વિપરીતા ||

||Sloka meanings||

ઇહ સંતઃ ન વા સંતિ -
are there no pious one here.
સતઃ અનુવર્તસે ન -
Or you do not follow the saints
તથા હિ તે આચારવર્જિતા બુદ્ધિઃ -
that is why your evil mind focused on forbidden acts
વિપરીતા - perversely

||Sloka summary||

"Are there no pious one here? Or you do not follow the saints. That is why your evil mind is after forbidden actions." ||21.09||

||Sloka 21.10||

વચો મિથ્યા પ્રણીતાત્મા પથ્ય મુક્તં વિચક્ષણૈઃ||21.10||
રાક્ષસાનામભાવાય ત્વં વા ન પ્રતિપદ્યસે|

સ|| મિથ્યાપ્રણીતાત્મા રાક્ષસાનાં અભવાય ત્વં વિચક્ષણૈઃ ઉક્તં પથ્યં વચઃ ન પ્રતિપદ્યસે||

||Sloka meanings||

મિથ્યાપ્રણીતાત્મા - indulging in unrighteous acts
રાક્ષસાનાં અભવાય - for destruction of the Rakshasas
વિચક્ષણૈઃ ઉક્તં - righteous advice given
પથ્યં વચઃ ત્વં ન પ્રતિપદ્યસે - good words of advice you do not agree

||Sloka summary||

"Indulging in unrighteous act, you are not following righteous advice leading to destruction of the Rakshasas". ||21.10||

||Sloka 21.11||

અકૃતાત્માન માસાદ્ય રાજાનમનયેરતમ્||21.11||
સમૃદ્ધાનિ વિનશ્યન્તિ રાષ્ટ્રાણિ નગરાણિ ચ|

સ|| અકૃતાત્માનં અનયે રતં રાજાનં આસાદ્ય સમૃદ્ધાનિ રાષ્ટ્રાનિ નગરાણિ ચ વિનશ્યંતિ||

||Sloka meanings||

અકૃતાત્માનં અનયે રતં -
with foolish one engaged in improper acts
રાજાનં આસાદ્ય - having kings
સમૃદ્ધાનિ રાષ્ટ્રાનિ - prosperous countries
નગરાણિ ચ વિનશ્યંતિ - cities too are destroyed

||Sloka summary||

"Having kings who are foolish engaged in improper acts, prosperous countries and cities are destroyed." ||21.11||

In all this Sita acts like a mother personified. She asks with wonder. Are there no saints here? "And adds that may be "even if they are there you do not follow them" And patiently goes on to explain the consequences of a king not following the virtuous path. With king not following the virtuous path, prosperous countries and cities are destroyed.

Here Ramayana Tilaka has a thought; - "સન્તાં ન વા સંતીત્યાદિના વિચિન્ત્ય , દયાવતી સ્વયમેવ ઉપદિશતિ | માતૃત્વપ્રયુક્તાવાત્સલ્યેન|".

The comment is that Sita having thought about whether there are saints or not etc the kind lady (દયાવતી ) herself teaches (Ravana). And the Sloka flows from her as her teaching !

||Sloka 21.12||

તથેયં ત્વાં સમાસાદ્ય લઙ્કારત્નૌઘ સંકુલા||21.12||
અપરાધાત્તવૈકસ્ય ન ચિરા દ્વિનશિષ્યતિ|

સ|| તથા ત્વાં સમસાદ્ય રત્નૌઘસંકુલા ઇયં લંકા એકસ્ય તવ અપરાધાત્ ન ચિરાત્ વિનશિષ્યતિ||

||Sloka meanings||

તથા ત્વાં સમસાદ્ય - In that way having obtained you
રત્નૌઘસંકુલા ઇયં લંકા - this Lanka which is filled with gems
એકસ્ય તવ અપરાધાત્ - because of your single crime
ન ચિરાત્ વિનશિષ્યતિ - will soon be destroyed

||Sloka summary||

"In that way having obtained you, this Lanka which is filled with gems , will soon be destroyed because of your single crime." ||21.12||

||Sloka 21.13||

સ્વકૃતૈર્હન્યમાનસ્ય રાવણા દીર્ઘદર્શિનઃ||21.13||
અભિનન્દન્તિ ભૂતાનિ વિનાશે પાપકર્મણઃ|

સ|| રાવણ અદીર્ઘદર્શનઃ સ્વકૃતૈઃ હન્યમાનસ્ય પાપકર્મણઃ વિનાસે ભૂતાનિ અભિનંદંતિ ||

||Sloka meanings||

રાવણ - Oh Ravana
અદીર્ઘદર્શનઃ - of a short sighted one
સ્વકૃતૈઃ હન્યમાનસ્ય - one who is killed by his own deeds
પાપકર્મણઃ વિનાશે - destruction of a sinner
ભૂતાનિ અભિનંદંતિ - all the creatures will be delighted

O Ravana, all the creatures will be delighted, with the destruction of a of a short-sighted sinner, who is killed by his own deeds

||Sloka summary||

"O Ravana, all the creatures will be delighted, with the destruction of a of a short-sighted sinner, who is killed by his own deeds." ||21.13||

||Sloka 21.14||

એવં ત્વાં પાપકર્માણં વક્ષ્યન્તિ નિકૃતા જનાઃ||21.14||
દિષ્ટ્યૈતત્ વ્યસનં પ્રાપ્તો રૌદ્ર ઇત્યેવ હર્ષિતાઃ |

સ|| નિકૃતાઃ જનાઃ એવં રૌદ્રઃ પાપકર્માણં ત્વાં હર્ષિતાઃ | દિષ્ટ્યાએતત્ વ્યસનં પ્રાપ્તઃ ઇત્યેવ વક્ષ્યંતિ||

||Sloka meanings||

એવં પાપકર્માણં ત્વાં - this way you the sinner
રૌદ્રઃ દિષ્ટ્યાએતત્ વ્યસનં પ્રાપ્તઃ - luckily the fierce one met his doom
ઇત્યેવ નિકૃતાઃ જનાઃ - thus people who were insulted
હર્ષિતાઃ વક્ષ્યંતિ - say delightedly

||Sloka summary||

" ઈ વિધમુગા પાપકર્મલુ ચેસિન નીવુ નશિંચિનપ્પુડુ, 'અદૃષ્ટવશાત્તુ ઈ રૌદ્રુડિ વિનાશમુ કલિગિનદિ' અનિ ની વલન કષ્ટપડિનવારંદરૂ 'અનિ સંતોષમુતો ચેપ્પુકોનેદરુ ". ||21.14||

||Sloka 21.15||

શક્યા લોભયિતું નાહમ્ ઐશ્વર્યેણ ધનેન વા||21.15||
અનન્યા રાઘવેણાહં ભાસ્કરેણ પ્રભા યથા|

સ|| અહં ઐશ્વર્યેણ ધનેન વા લોભયિતું ન શક્યા | પ્રભા ભાસ્કરેણ યથા અહં રાઘવેણ અનન્યા||

||Sloka meanings||

ઐશ્વર્યેણ ધનેન વા - by power or even wealth
અહં લોભયિતું ન શક્યા - I cannot be tempted
પ્રભા ભાસ્કરેણ યથા - like the splendor of the Sun
અહં રાઘવેણ અનન્યા - I am not separable from Rama

||Sloka summary||

I cannot be tempted by power or even wealth. Like the splendor of the Sun, I am not separable from Rama.' ||21.15||

Hearing Sita say "શક્યા લોભયિતું નાહં ઐશ્વર્યેણ ધનેન વા"; Meaning that she cannot be tempted by wealth ; also hearing Sita say "ભાસ્કરેણ પ્રભા યથા" meaning that she cannot be separated from Raghava like splendor cannot be separated from the Sun. We virtually hear her saying that she is Lakshmi , the consort of Vishnu. And Rama is that Vishnu.

Sita is also laying down another marker. The Jiva seeking the Supreme being,
cannot be tempted by many temptations on offer. He must keep the focus on that path that leads to realization.

||Sloka 21.16||

ઉપધાય ભુજં તસ્ય લોકનાથસ્ય સત્કૃતમ્||21.16||
કથં નામોપધાસ્યામિ ભુજમન્યસ્ય કસ્યચિત્||

સ|| લોકનાથસ્ય તસ્ય સત્કૃતં ભુજં ઉપધાય અન્યસ્ય કસ્ય ચિત્ ભુજં કથં નામ ઉપધાસ્યામિ ||

||Sloka meanings||

લોકનાથસ્ય સત્કૃતં ભુજં ઉપધાય -
having used shoulder of one who protected the world, shoulder which performed great deeds
અન્યસ્ય કસ્ય ચિત્ ભુજં - another's shoulder
કથં નામ ઉપધાસ્યામિ - how can I use

||Sloka summary||

"લોકનાથુડૈન આયન યોક્ક સત્કર્મલુ ઓનરિંચિન ભુજમુનુ આશ્રયિંચિન નેનુ ઇંકોકરિ ભુજમુનુ એટ્લુ આશ્રયિંચગલનુ? ||21.16||

"Having used his shoulder which protected the world and which performed great deeds, I am not going to use any other shoulder." ||21.16||

||Sloka 21.17||

અહ મૌપયિકી ભાર્યા તસ્યૈવ વસુધાપતેઃ||21.17||
વ્રતસ્નાતસ્ય ધીરસ્ય વિદ્યેવ વિદિતાત્મનઃ|

સ|| વ્રતસ્નાતસ્ય વિદિતાત્મનઃ વિપ્રસ્ય વિદ્યા ઇવ અહં વસુધાપતેઃ તસ્યૈવ ઔપયિકી ભાર્યા ||

||Sloka meanings||

વ્રતસ્નાતસ્ય -one who is bathed in ceremonial duties
વિદિતાત્મનઃ - who is a realized soul
વિપ્રસ્ય વિદ્યા ઇવ - like the knowledge of an ascetic
વસુધાપતેઃ - that Lord of the earth's
અહં તસ્યૈવ ઔપયિકી ભાર્યા - I am his wife, fit for him only

||Sloka summary||

"Like the knowledge of an ascetic who is bathed in ceremonial duties, who is a realized soul I am that Lord of the earth's wife, fit for him only." ||21.17||

Tilaka Tika elaborates on the phrase - ઔપયિકી ભાર્યા - - ઔપયિકી યોગ્યા| વ્રતસ્નાતસ્ય બ્રહ્મચર્ય વ્રતપૂર્વકં કૃતસમાવર્તનસ્ય મત્પાણિગ્રહણં કૃતવતો વિદિતાત્મનો જ્ઞાતઃ તત્ત્વસ્ય જ્ઞાત પુરુષાર્થ સાધનસ્ય અ તસ્યૈવ અહં યોગ્યા| વિપ્રસ્ય વિદ્યેવ બ્રહ્મ વિદ્યા યથા બ્રહ્મણસ્યૈવ અસાધારણં સ્વં ન્યાયપ્રાપ્તં તદ્વત્ સન્યાસે તસ્યૈવ અધિકારાત્ બ્રહ્મ વિદ્યાયાં બ્રાહ્મણસ્યૈવ અધિકારઃ ઇતિ ભાવઃ|

ઔપયિકી ભાર્યા means that she belongs to or wife of one who having undertaken various vows of celibacy, enters the state of married life. Then following the goals of human life realizes Self . She is the wife of such a one.
Here the simile is with the knowledge of Brahman which belongs to the one who aspired and worked for the same , not to others

||Sloka 21.18||

સાધુ રાવણ રામેણ માં સમાનય દુઃખિતામ્||21.18||
વને વાશિતયા સાર્થં કરેણ્વેવ ગજાધિપમ્|

સ|| રાવણ દુઃખિતાં મામ્ ગજાધિપં વને વાશિતયા કરેણ્વેવ રામેણ સાર્ધં સાધુ સમાનય||

||Sloka meanings||

રાવણ - Oh Ravana
દુઃખિતાં મામ્ -
me in sorrows
ગજાધિપં વને વાશિતયા કરેણ્વેવ -
female elephant separated in the forest with the king of elephants
રામેણ સાર્ધં સાધુ સમાનય -
Uniting me with Rama would be good

||Sloka summary||

"Oh Ravana ! Uniting me in sorrows with Rama would be good like uniting the female elephant separated from the king of elephants in the forest." ||21.18||

||Sloka 21.19||

મિત્રમૌપયિકં કર્તું રામઃ સ્થાનં પરીપ્સતા||21.19||
વધં ચાનિચ્છતા ઘોરં ત્વયાઽસૌ પુરુષર્ષભઃ|

સ|| સ્થાનં પરીપ્સિતા ઘોરં વધં અનિચ્છતા ત્વયા અસૌ પુરુષર્ષભઃ રામઃ મિત્રં કર્તું ઔપયિકં||

Rama Tika says -સ્થાનં સ્વપુરં પરીપ્સુતા રક્ષેત્સુના વધં ચ અનિચ્છતા ત્વયા પુરુષષભ અસૌ રામઃ મિત્રં કર્તું ઔપયિકમ્ યુક્તં

||Sloka meanings||

સ્થાનં પરીપ્સિતા - desirous protecting your city
ઘોરં વધં અનિચ્છતા - not wanting dreadful death
ત્વયા મિત્રં કર્તું - seek friendship with
અસૌ પુરુષર્ષભઃ રામઃ - this Rama the bull among men
ઔપયિકં - appropriate

||Sloka summary||

"If you are desirous of protecting your city, avoiding dreadful death appropriate to seek the friendship of Rama ||21.19||

||Sloka 21.20||

વિદિતઃ સ હિ ધર્મજ્ઞઃ શરણાગતવત્સલમ્||21.20||
તેન મૈત્રી ભવતુ તે યદિ જીવિતુ મિચ્છસિ|

સ|| ધર્મજ્ઞઃ સઃ શરણાગતવત્સલઃ (ઇતિ) વિદિતઃ હિ| યદિ તે જીવિતું ઇચ્છસિ તેન મૈત્રી ભવતુ||

||Sloka meanings||

ધર્મજ્ઞઃ સઃ શરણાગતવત્સલઃ -
as one who knows Dharma, he is kind to those who seek protection
(ઇતિ) વિદિતઃ હિ - that is known
યદિ તે જીવિતું ઇચ્છસિ - If you desire to live
તેન મૈત્રી ભવતુ - seek his friendship

||Sloka summary||

"As one who knows Dharma, he is kind to those who seek protection. If you desire to live then seek his friendship." ||21.20||

There is another thought which also attests to Sita's counsel. Like that crow which came back to Rama seeking protection, Ravana too must seek Rama's protection as the only way to avoid annihilation.

But thinking that egocentric maniac may outright baulk at such a suggestion, almost like the mother explaining to a petulant son Sita says "તેન મૈત્રી ભવતુ". That is "make friendship with him (Rama)"; "Friendship" sounds like it is between equals. Thinking that the thought of being treated as equal may appeal to Ravana, and accept the path of friendship, Sita says "તેન મૈત્રી ભવતુ".

Of course that does not go with Ravana. Again we see Sita using the route of counselling Ravana.

Sita says, "તેન મૈત્રી ભવતુ તે યદિ જીવિતુમિચ્ચસિ" ; meaning that if you wish 'to live', make friendship with Rama

There is another thought in this. "To live" does not mean being part of that body complex and moving around. That is not living.

Body recognizing Self and living with Self is that 'living'. Just like the relationship of "body" and "Self'; "Self" too is related to "Paramatma" the Supreme being. "Self" must live with "Paramatma" till it realizes the unity of the two. Living with that awareness of "Paramatma" is 'true living'. Not otherwise.

Here Sita is referring to "living" like that when she is suggesting friendship with "Paramatma", that is Rama.

Sita anticipated that Ravana may have questions. Such as whether Rama accepts friendship of the one who took away his wife. Sita answers that straight away. Rama is "વિદિતઃ, ધર્મજ્ઞઃ ,શરણાગત વત્સલઃ" Rama is learned, and knows the path of Dharma. Rama is one who rewards those who seek his protection. So, Sita says seek his friendship. He will reward.

||Sloka 21.21||

પ્રસાદયસ્વ ત્વં ચૈનં શરણાગતવત્સલમ્||21.21||
માં ચાસ્મૈ પ્રયતો ભૂત્વા નિર્યાતયિતુમર્હસિ|

સ|| ત્વં શરણાગતવત્સલં એનં પ્રસાદયસ્વ ચ| નિયતઃ ભૂત્વા મામ્ અસ્મૈ નિર્યાતયિતું અર્હસિ ||

||Sloka meanings||

શરણાગતવત્સલં -
one who is kind to the those who seek protection
ત્વં એનં પ્રસાદયસ્વ ચ -
you propiate him
નિયતઃ ભૂત્વા -
controlling yourself performing appropriate actions
મામ્ અસ્મૈ નિર્યાતયિતું અર્હસિ -
it is proper for you to return me

||Sloka summary||

"You propiate him who is kind to the those who seek protection. Controlling yourself it is proper for you to return me." ||21.21||

||Sloka 21.22||

એવં હિ તે ભવેત્સ્વસ્તિ સંપ્રદાય રઘૂત્તમે||21.22||
અન્યથા ત્વં હિ કુર્વાણો વધં પ્રાપ્સ્યસિ રાવણ|

સ|| એવં રઘૂત્તમે સંપ્રદાય તે સ્વસ્તિઃ ભવેત્| અન્યથા કુર્વાણઃ રાવણ ત્વં વધં પ્રાપ્સ્યસિ||

||Sloka meanings||

એવં રઘૂત્તમે સંપ્રદાય - this way having given me away
તે સ્વસ્તિઃ ભવેત્ - you will achieve prosperity
અન્યથા કુર્વાણઃ - if you act otherwise
રાવણ ત્વં વધં પ્રાપ્સ્યસિ - you will face death

||Sloka summary||

This way having given me away you will achieve prosperity. Ravana ! Otherwise you will face death. ||21.22||

||Sloka 21.23||

વર્જયેત્ વજ્ર મુત્સૃષ્ટં વર્જયે દન્તકશ્ચિરમ્||21.23||
તદ્વિધં તુ ન સંક્રુદ્ધો લોકનાથઃ સ રાઘવઃ|

સ||તદ્વિધં ઉત્સૃષ્ટં વજ્રં વર્જયેત્ ચિરં અંતકઃ વર્જયેત્ | સમ્કૃદ્ધઃ લોકનાથઃ સઃ રાઘવઃ ન ( વર્જયેત્)||

||Sloka meanings||

ઉત્સૃષ્ટં વજ્રં વર્જયેત્ -
the raised thunderbolt may spare you
ચિરં અંતકઃ વર્જયેત્ - the Yama may spare you
સમ્કૃદ્ધઃ લોકનાથઃ - the angry Lord of the world
તદ્વિધં સઃ રાઘવઃ ન ( વર્જયેત્) - Raghava will not spare you like that

||Sloka summary||

"The raised thunderbolt may spare you ; the Yama may spare you. But the angry Lord of the world, Raghava will not spare you like that." ||21.23||

||Sloka 21.24||

રામસ્ય ધનુષશ્શબ્દં શ્રોષ્યસિ ત્વં મહાસ્વનમ્||21.24||
શતક્રતુવિસૃષ્ટસ્ય નિર્ઘોષમશનેરિવ|

સ||શતક્રતુવિસૃષ્ટસ્ય અશનેઃ નિર્ઘોષં ઇવ રામસ્ય ધનુષઃ મહાસ્વનમ્ શબ્દં ત્વં શ્રોષ્યસિ||

||Sloka meanings||

શતક્રતુવિસૃષ્ટસ્ય અશનેઃ -
of the thunderbolt released by the one who performed hundred sacrifices
નિર્ઘોષં ઇવ -
like that sound
રામસ્ય ધનુષઃ મહાસ્વનમ્ શબ્દં -
the sound of great twang of Rama's bow
ત્વં શ્રોષ્યસિ - you will hear

||Sloka summary||

"You will hear the great sound of the twang of Rama's bow , like the thunderbolt released by Indra, the one who performed hundred Yagnyas." ||21.24||

||Sloka 21.25||

ઇહ શીઘ્રં સુપર્વાણો જ્વલિતાસ્ય ઇવોરગાઃ||21.25||
ઇષવો નિપતિષ્યન્તિ રામલક્ષ્મણ લક્ષણાઃ|

સ|| સુપર્વાણઃ શીઘ્રં જ્વલિતસ્યાઃ ઉરગાઃ ઇવ રામલક્ષ્મણલક્ષણાઃ ઇષવઃ ઇહ નિપતિષ્યંતિ||

||Sloka meanings||

સુપર્વાણઃ જ્વલિતસ્યાઃ ઉરગાઃ ઇવ -
well jointed arrows with flaming fangs like that of poisonous snakes
રામલક્ષ્મણ લક્ષણાઃ - marked with names of Rama and Lakshmana
શીઘ્રં ઇષવઃ ઇહ નિપતિષ્યંતિ - arrows will soon be raining here

||Sloka summary||

"Well jointed arrows with flaming fangs like that of poisonous snakes marked with names of Rama and Lakshmana will soon be raining here." ||21.25||

||Sloka 21.26||

રક્ષાંસિ પરિનિઘ્નન્તઃ પુર્યામસ્યાં સમન્તતઃ||21.26||
અસંપાતં કરિષ્યન્તિ પતન્તઃ કઙ્કવાસસઃ|

સ|| કંકવાસસઃ પતંતઃ અસ્યાં પુર્યાં સમંતતઃ રક્ષાંસિ પરિનિઘ્નંતઃ અસંપતાં કરિષ્યંતિ ||

||Sloka meanings||

કંકવાસસઃ પતંતઃ -the shafts with feathers of Kanka bird
અસ્યાં પુર્યાં સમંતતઃ - falling on this city
રક્ષાંસિ પરિનિઘ્નંતઃ - be killing Rakshasas
અસંપતાં કરિષ્યંતિ - destroy the city

||Sloka summary||

"The shafts with feathers of Kanka bird falling on this city will be killing Rakshasas everywhere and destroy the city." ||21.26||

||Sloka 21.27||

રાક્ષસેંદ્ર મહાસર્પાન્ સ રામગરુડો યથા||21.27||
ઉદ્ધરિષ્યતિ વેગેન વૈનતેય ઇવોરગાન્|

સ|| મહાન્ સઃ રામગરુડઃ રાક્ષસેંદ્ર મહાસર્પાન્ વૈનતેયઃ ઉરગાન્ ઇવ વેગેન ઉદ્ધરિષ્યતિ||

||Sloka meanings||

મહાન્ સઃ રામગરુડઃ - great soul Rama like Garuda
રાક્ષસેંદ્ર મહાસર્પાન્ - rakshasas like serpents
વૈનતેયઃ ઉરગાન્ ઇવ ઉદ્ધરિષ્યતિ-
like Vainateya carrying away the serpents
વેગેન - swiftly

||Sloka summary||

Like the Garuda swiftly carrying away the great serpents, the great Rama will kill the king of demons. ||21.27||

||Sloka 21.28||

અપનેષ્વતિ માં ભર્તા ત્વત્તઃ શીઘ્રમરિન્દમઃ||21.28||
અસુરેભ્યઃ શ્રિયં દીપ્તાં વિષ્ણુસ્ત્રિભિરિવ ક્રમૈઃ|

સ|| શીઘ્રં અરિંદમઃ ભર્તા મામ્ ત્વત્તઃ વિષ્ણુઃ ત્રિભી ક્રમૈઃ દીપ્તં શ્રિયં અસુરેભ્યઃ ઇવ અપનેષ્યતિ||

||Sloka meanings||

શીઘ્રં અરિંદમઃ - quickly the subduer of enemies
ભર્તા મામ્ ત્વત્તઃ અપનેષ્યતિ - my husband will take me away from you
વિષ્ણુઃ ત્રિભી ક્રમૈઃ ઇવ - like Vishnu with three strides
દીપ્તં શ્રિયં અસુરેભ્યઃ ઇવ - (took away) the prosperity of the Asuras

||Sloka summary||

Swiftly my husband, the subduer of enemies will take me away from you like Vishnu with three strides took away the prosperity of the Asuras.||21.28||

||Sloka 21.29||

જનસ્થાને હતસ્થાને નિહતે રક્ષસાં બલે||21.29||
અશક્તેન ત્વયા રક્ષઃ કૃત મેતદસાધુ વૈ |

સ|| રક્ષસાં બલે નિહતે જનસ્થાને હતસ્થાને રક્ષઃ અશક્તેન ત્વયા એતત્ અસાધુ કૃતં વૈ||

||Sloka meanings||

રક્ષસાં બલે જનસ્થાને નિહતે -
when the Rakshasa army was killed in Janasthana
હતસ્થાને અશક્તેન - being unable to do anything at that place of death
રક્ષઃ - O Rakshasa
ત્વયા એતત્ અસાધુ કૃતં વૈ - this evil deed was performed by you

||Sloka summary||

"When the Rakshasa army was killed in Janasthana you being unable to do anything, you resorted to this evil deed." ||21.29||

||Sloka 21.30||

આશ્રમં તુ તયોઃ શૂન્યં પ્રવિશ્ય નરસિંહયોઃ||21.30||
ગોચરં ગતયોર્ભ્રાત્રોઃ અપનીતા ત્વયાઽધમા|

સ|| અથમ નરસિંહયોઃ તયોઃ ભ્રાત્રોઃ ગોચરં ગતયોઃ શૂન્યં આશ્રમં પ્રવિશ્ય ત્વયા અપનીતાઃ ||

||Sloka meanings||

અથમ નરસિંહયોઃ તયોઃ ભ્રાત્રોઃ -
Oh Mean one, when the two brothers lions among men
ગોચરં ગતયોઃ -
went away and not found
શૂન્યં આશ્રમં પ્રવિશ્ય-
entering the desolate hermitage
ત્વયા અપનીતાઃ -
you have abducted

||Sloka summary||

"Oh Mean one, when the two lions among men were away, entering the unprotected hermitage I have been abducted by you." ||21.30||

||Sloka 21.31||

નહિ ગ્રન્ધમુપાઘ્રાય રામલક્ષ્મણયોસ્ત્વયા||21.31||
શક્યં સંદર્શને સ્થાતુમ્ શુના શાર્દૂલયોરિવ|

સ|| શુના શાર્દૂલયોરિવ રામલક્ષ્મણયોઃ ગંધં ઉપઘ્રાય ત્વયા સંદર્શને સ્થાતું ન શક્યં હિ ||

||Sloka meanings||

શુના શાર્દૂલયોરિવ - like a dog in front of two tigers
રામલક્ષ્મણયોઃ ગંધં ઉપઘ્રાય -
having smelt the presence of Rama and Lakshmana
ત્વયા સંદર્શને સ્થાતું - to stand in front of them
ન શક્યં હિ - would not have been possible ( for you)

||Sloka summary||

"You would not have been able to be stand in front of Rama and Lakshmana like a dog in front of two tigers , if you smelt their presence". ||21.31||

||Sloka 21.32||

તસ્ય તે વિગ્રહે તાભ્યાં યુગ ગ્રહણ મસ્થિરમ્||21.32||
વૃત્રસ્યેવેન્દ્રબાહૂભ્યાં બાહોરેકસ્ય નિગ્રહઃ|

સ|| તસ્ય તાભ્યાં વિગ્રહે ઇંદ્રબાહુભ્યાં વૃત્રસ્ય એકસ્ય બાહોઃ વિગ્રહે ઇવ યુગગ્રહણં અસ્થિરં||

||Sloka meanings||

એકસ્ય બાહોઃ વૃત્રસ્ય વિગ્રહે ઇવ -like the one armed Vritrasura body
અસ્થિરં - unable to stand
ઇંદ્રબાહુભ્યાં - with the two armed Indra
તસ્ય તાભ્યાં વિગ્રહે - in the battle with both of them
યુગગ્રહણં - seized

||Sloka summary||

"You cannot stand both of them in a battle like the one-armed Vritrasura could not face the two-armed Indra." ||21.32||

||Sloka 21.33||

ક્ષિપ્રં તવ સનાથો મે રામ સ્સૌમિત્રિણા સહ|
તોયમલ્પમિવાદિત્યઃ પ્રાણાનાદાસ્યતે શરૈઃ||21.33||

સ|| મે નાથઃ સઃ રામઃ સૌમિત્રિણા સહ આદિત્યઃ અલ્પં તોયમિવ શરૈઃ તવ પ્રાણાન્ ક્ષિપ્રં દાસ્યતે||

||Sloka meanings||

મે નાથઃ - my husband
સઃ રામઃ સૌમિત્રિણા સહ -
Rama along with the son of Sumitra
શરૈઃ - with arrows
તવ પ્રાણાન્ ક્ષિપ્રં દાસ્યતે -
will destroy your life breath in a moment
આદિત્યઃ અલ્પં તોયમિવ - like the Sun destroys a little water

||Sloka summary||

"My husband Rama with the son of Sumitra will destroy your life breath in a moment like Sun destroying a little water with his radiance." ||21.33||

||Sloka 21.34||

ગિરિં કુબેરસ્ય ગતોઽપધાય વા
સભાં ગતો વા વરુણસ્ય રાજ્ઞઃ |
અસંશયં દાશરથેર્નમોક્ષ્યસે
મહાદ્રુમઃ કાલહતોઽશનેરિવ||21.34||

સ|| કાલહતઃ કુબેરસ્ય ગિરિં વા આલયં ગતઃ રાજ્ઞઃ વરુણસ્ય સભામ્ ગતઃ મહાદ્રુમઃ અશનૈરિવ દાશરથેઃ ન મોક્ષ્યસે||

||Sloka meanings||

કાલહતઃ - doomed by time
કુબેરસ્ય ગિરિં વા આલયં ગતઃ - going to Kubera's mountain or palace
રાજ્ઞઃ વરુણસ્ય સભામ્ ગતઃ - or even entering Varuna's assembly
મહાદ્રુમઃ અશનૈરિવ - like a mighty tree that cannot escape lightning.
દાશરથેઃ ન મોક્ષ્યસે - you cannot evade Rama's arrows

||Sloka summary||

"Doomed by time, going to Kubera's mountain or palace, or even entering Varunas assembly , you cannot evade Rama's arrows like a mighty tree cannot escape lightning." ||21.34||

Faults in others are not an opportunity for one to seek higher ground. Accepting Childs faults is mother's tender affection. The cow that does not eat a soiled grass, still licks away all the dirt on the body of the calf she gave birth to. That is tender love of the mother. Mother setting aside a child's fault and caring again is that. That is tender love of a mother.

We also commit so many faults offending the dignity. There is no related automatic atonement. Leaving it to God and following him is the way. Then we too receive that tender affection of the Supreme being.

This is the counseling of Ravana by Sita, this is also a counseling for all. The action for one who arrogates himself the universal riches is clear. Offer them to the Supreme being.

Sita warns Ravana saying "ગિરિં કુબેરસ્ય ગતોsપધાય વા સભાં ગતો વા વરુણસ્ય રાજ્ઞઃ |"
effectively saying "you may go anywhere but you cannot escape" Rama's arrows.

This is a warning to all who want to follow a path away from the Supreme being." This is Sita's universal message.

Thus in the 21st Sarga we see Sita in a different light. We see her in the form of a Universal mother, Jaganmaata.

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે આદિકાવ્યે વાલ્મીકીયે
ચતુર્વિંશત્ સહસ્રિકાયાં સંહિતાયામ્
શ્રીમત્સુંદરકાંડે એકવિંશસ્સર્ગઃ||

Thus the Sarga twenty-one in Sundarakanda of Valmiki Ramayana ends.

||ઓમ્ તત્ સત્

||om tat sat||